Graan is de verzamelnaam voor de zaden van grassen die mensen al duizenden jaren verbouwen als voedsel. Denk aan tarwe, rijst, gerst en rogge: stuk voor stuk granen die de basis vormen van wat mensen dagelijks eten. Als je wilt begrijpen wat graan precies is, hoe een graankorrel in elkaar zit en waarvoor we het gebruiken, lees dan verder.
Wat is graan precies?
Graan is de vrucht van eenzaadlobbige cultuurgewassen uit de familie van de grassen. In de praktijk bedoelen we met graan de eetbare zaden van die grassoorten. Die zaden worden geoogst, verwerkt en gebruikt als voedsel voor mensen en dieren. Graan is daarmee een van de meest geteelde gewassoorten ter wereld.
De belangrijkste graansoorten zijn tarwe, rijst, maïs, gerst, rogge, haver en gierst. Elk van deze soorten heeft zijn eigen smaak, structuur en gebruiksmogelijkheden. Tarwe is in Nederland en België verreweg de bekendste soort, omdat het de basis vormt van brood en pasta.
Hoe zit een graankorrel in elkaar?
Een graankorrel bestaat uit drie delen, en elk deel heeft een andere rol.
- De zemel: dit is de buitenste laag van de korrel. Het bevat veel vezels en beschermt de binnenkant van de korrel.
- De kiem: dit is het kleine deel van de korrel dat kan ontkiemen en uitgroeien tot een nieuwe plant. Het bevat vetten, eiwitten en vitamines.
- Het endosperm: dit is het grootste deel van de korrel. Het bestaat grotendeels uit zetmeel en levert energie. Van dit deel wordt wit meel gemaakt.
Bij volkoren producten blijven alle drie de delen bewaard. Bij wit meel en witte rijst worden de zemel en de kiem verwijderd. Daardoor bevatten volkoren producten meer vezels, vitamines en mineralen dan witte varianten.
Welke graansoorten zijn er?
Er zijn veel verschillende soorten graan. De bekendste zijn:
- Tarwe: de meest geteelde graansoort in Nederland. Gebruikt voor brood, pasta, koek en gebak.
- Rijst: het basisvoedsel voor een groot deel van de wereldbevolking, vooral in Azië.
- Maïs: wordt gegeten als groente, maar ook verwerkt tot meel, olie en veevoer.
- Gerst: gebruikt voor bier, maar ook als veevoer en in soepen.
- Rogge: de basis van roggebrood, populair in Noord- en Oost-Europa.
- Haver: bekend van havermout, en een goede bron van vezels.
- Spelt: een oude tarwesoort die de laatste jaren populairder is geworden.
Wat maken we van graan?
Van graan worden heel veel producten gemaakt. Het begint meestal met het malen van de graankorrels tot meel of gries. Dat meel is daarna de basis voor tientallen producten die je elke dag eet.
Voorbeelden van graanproducten zijn: brood, pasta, rijst, havermout, ontbijtgranen, crackers, koekjes, meel en bier. Ook veel kant-en-klare producten bevatten graan als ingrediënt, vaak in de vorm van tarwebloem of zetmeel.
Naast voedsel voor mensen wordt graan ook gebruikt als veevoer en als grondstof voor industriële producten zoals biobrandstof en zetmeel voor de voedingsmiddelenindustrie.
Waarom is graan zo belangrijk?
Graan levert koolhydraten, en koolhydraten zijn de belangrijkste energiebron voor het menselijk lichaam. Volkoren granen geven daar vezels, B-vitamines en mineralen zoals magnesium en ijzer bij. Dat maakt graan voor veel mensen een grote en waardevolle bron van voeding.
Graan is ook historisch gezien een van de meest bepalende gewassen voor de mensheid. De teelt van graan maakte het mogelijk om op vaste plaatsen te wonen en voedsel op te slaan. Daarmee legde graan mede de basis voor de eerste beschavingen.
Vandaag de dag is graan nog steeds het meest geteelde gewas op aarde. Het vormt voor een groot deel van de wereldbevolking de basis van het dagelijkse menu.
Veelgestelde vragen
Is rijst ook een graansoort?
Ja, rijst is een graansoort. Net als tarwe, gerst en rogge is rijst een zaad van een grassoort. Het wordt dan ook meegeteld bij de granen.
Wat is het verschil tussen volkoren en wit meel?
Bij volkoren meel worden alle drie de delen van de graankorrel gebruikt: de zemel, de kiem en het endosperm. Bij wit meel worden de zemel en de kiem verwijderd. Daardoor bevat volkoren meel meer vezels en voedingsstoffen dan wit meel.
Bevat graan altijd gluten?
Niet alle granen bevatten gluten. Tarwe, rogge, gerst en spelt bevatten gluten. Rijst, maïs, haver in pure vorm en gierst bevatten van nature geen gluten. Voor mensen met coeliakie of een glutenintolerantie is het goed om dit onderscheid te kennen.
Hoe wordt graan verbouwd?
Graan groeit als grassoort op grote akkers. De zaden worden in de grond gezaaid, groeien uit tot planten en worden na enkele maanden geoogst. Bij de oogst worden de korrels van de plant gescheiden en daarna gedroogd en opgeslagen. Pas daarna worden ze verwerkt tot meel of andere producten.