Graan is een van de oudste voedingsbronnen ter wereld. Al duizenden jaren eten mensen brood, pap en andere producten die van grassen komen. Toch staat dit gewas zelden in de schijnwerpers. We kopen een brood, koken een bak pasta of strooien wat muesli in een kom, zonder erbij stil te staan waar het eigenlijk vandaan komt. Dat is jammer, want achter elke graankorrel zit een interessant verhaal over natuur, voeding en landbouw.
Wat er in een graankorrel zit
Een graankorrel bestaat uit drie delen: de zemel, het kiemje en het meellichaam. De zemel is de buitenste laag en zit vol vezels. Het kiemje bevat gezonde vetten en vitaminen. Het meellichaam, ook wel het endosperm genoemd, vormt het grootste deel van de korrel en levert vooral zetmeel en eiwitten. Bij de productie van wit meel worden de zemel en het kiemje verwijderd. Wat overblijft is een fijner product, maar ook een product met minder voedingsstoffen. Volkorenmeel bevat de volledige korrel en levert daardoor meer vezels, B vitaminen en mineralen zoals magnesium en zink. Het Voedingscentrum raadt aan om zoveel mogelijk voor volkoren varianten te kiezen.
De meest geteelde soorten en hun gebruik
Tarwe is wereldwijd de meest verbouwde graansoort. Het wordt gebruikt voor brood, pasta, koek en gebak. Rijst is de belangrijkste voedselbron voor meer dan de helft van de wereldbevolking, vooral in Azië. Mais wordt niet alleen als groente gegeten, maar ook verwerkt in tortillas, popcorn en veevoer. Rogge groeit goed in koelere gebieden en geeft een stevige, donkere broodsoort. Gerst wordt veel gebruikt bij het brouwen van bier en als grondstof voor soepen en stoofpotten. Haver staat bekend om zijn zachte smaak en wordt vaak verwerkt in havermout of muesli. Al deze gewassen hebben hun eigen smaak, structuur en toepassingen. Dat maakt het graanlandschap zo veelzijdig.
Graan in de landbouw en het klimaat
Graangewassen worden verbouwd op enorme oppervlakten landbouwgrond. Wereldwijd beslaat de teelt van tarwe, rijst en mais samen meer dan 700 miljoen hectare. Dat is een enorm deel van al het beschikbare landbouwareaal op aarde. De teelt vraagt veel water, zeker bij rijst. Tegelijkertijd zijn graangewassen behoorlijk aanpasbaar aan verschillende klimaten. Tarwe groeit goed in gematigde streken, rijst gedijt in vochtige, warme omgevingen en mais is te vinden op alle continenten behalve Antarctica. Door klimaatverandering verandert de geschiktheid van gebieden voor bepaalde teelten. Onderzoekers werken aan nieuwe rassen die beter bestand zijn tegen droogte, hitte of ziekten. De uitdaging is groot, want de wereldbevolking groeit en de vraag naar deze gewassen neemt toe.
Granen in de keuken en voor gezondheid
Graanproducten zijn de basis van veel keukens over de hele wereld. Van Italiaanse pasta tot Japanse rijst en Mexicaanse tortilla’s, bijna elk land heeft zijn eigen tradities rond deze gewassen. In Nederland eten we dagelijks brood, vaak van tarwe of rogge. Volkoren varianten leveren vezels die goed zijn voor de spijsvertering en helpen om langer verzadigd te blijven. Te weinig vezels eten vergroot de kans op darmklachten. Mensen met een glutenintolerantie of coeliakie kunnen geen tarwe, rogge of gerst eten, omdat die gluten bevatten. Zij kunnen uitwijken naar rijst, mais, boekweit of quinoa, al zijn die laatste twee botanisch gezien geen echte grassen. De keuze aan alternatieven is de afgelopen jaren flink gegroeid, waardoor ook mensen met een glutenvrij dieet volop variatie hebben in hun maaltijden.
Veelgestelde vragen
Is brood van volkoren tarwe gezonder dan wit brood?
Volkoren brood bevat de volledige graankorrel, inclusief de zemel en het kiemje. Daardoor levert het meer vezels, vitaminen en mineralen dan wit brood. Wit brood is gemaakt van meel waaruit de buitenste lagen zijn verwijderd. Het Voedingscentrum raadt aan om zo vaak mogelijk voor de volkoren variant te kiezen.
Welke graansoorten bevatten geen gluten?
Rijst, mais en gierst bevatten van nature geen gluten. Ook boekweit en quinoa zijn glutenvrij, al zijn dit geen echte graansoorten in de botanische zin. Tarwe, rogge en gerst bevatten wel gluten en zijn daardoor niet geschikt voor mensen met coeliakie of een glutenintolerantie.
Hoeveel graanproducten mag je per dag eten?
Het Voedingscentrum adviseert volwassenen om dagelijks zes tot acht sneetjes brood of een vergelijkbare hoeveelheid andere graanproducten te eten. Denk daarbij aan rijst, pasta of havermout. Het gaat om de totale hoeveelheid graanproducten over de dag, niet om één specifiek product.
Waarom wordt mais zo veel gebruikt in bewerkt voedsel?
Mais is een veelzijdig gewas dat makkelijk te telen is en op veel manieren verwerkt kan worden. Van mais wordt maiszetmeel gemaakt, dat als bindmiddel wordt gebruikt in sauzen en soepen. Maisstroop dient als zoetstof in veel frisdranken en snoep. Daardoor duikt mais in veel meer producten op dan mensen denken, ook als het niet direct op de verpakking staat.