internationaal netwerk

 HALMA


Het beschrijf trad in 2008 toe tot het HALMA-netwerk, dat in 2006 werd opgericht door het Literarisches Colloquium Berlin met de steun van de Bosch Stiftung.
Vandaag verenigt HALMA 27 Europese literaire centra die samenwerkingsvormen creëren waarin interculturele dialoog en uitwisseling tussen verschillende regio's centraal staat. Een delegatie van HALMA-leden presenteerde de activiteiten en plannen van het netwerk op het Brusselse Passa Porta Festival van 2009.

 

residenties openen deuren

door Sigrid Bousset - directeur Het beschrijf

Het literaire landschap in Europa is het laatste decennium ingrijpend gewijzigd. Enerzijds kreeg commercialisering meer en meer greep op de boekenmarkt, anderzijds is er in alle delen van Europa een grote toename van literaire mediatoren die steeds professioneler werken.  Structuren als literatuur- en residentiehuizen, literaire agentschappen en festivals, groeien uit tot vaste waarden die zich op diverse wijze specialiseren in de relatie tussen literatuur en lezer, tussen de auteur en het publiek, de collega-auteurs, de vertalers. De uitbouw van Foundations for Literature in verschillende Europese landen zorgt voor een ondersteuning van de auteur en zijn teksten: in vele landen worden auteurs en vertalers via beurzen gestimuleerd in hun creatieproces, er wordt een vertaalbeleid ontwikkeld om de literatuur over de grenzen te promoten, inspanningen worden gedaan voor de verspreiding van literair werk in binnen- en buitenland.    

In heel Europa rijzen literaire festivals, residentie- en literatuurhuizen, en allerlei manifestaties als paddestoelen uit de grond. Ze beloven van steeds groter belang te zullen worden voor uitwisselingen en ontmoetingen tussen culturen en literaturen in internationaal perspectief. Internationale literaire mediatoren maken meer en meer gebruik van ontmoetingsplekken als boekenbeurzen en festivals om elkaar te treffen, afspraken te maken over de grenzen van de eigen taal en literatuur heen, uitwisselingen tot stand te brengen, gezamenlijke programma's te bespreken.

In 2004 opende de Brusselse literaire organisatie Het beschrijf het internationale literatuurhuis Passa Porta en startte het met een prestigieus residentieprogramma voor internationale schrijvers. Het openen van deuren tussen talen, literaturen en culturen in de hoofdstad van Europa werd de basismissie. De complexe, hybride en polyglotte stad Brussel speelt bij alle initiatieven van Passa Porta de hoofdrol. Brussel is een voorafspiegeling van het toekomstige Europa, waarin keurig afgebakende identiteiten meer en meer plaats ruimen voor interactie, voor ontmoeting, voor samenleven over de grenzen van talen, culturen en identiteiten heen.

Vanuit de internationaal georiënteerde stad Brussel als biotoop en werkterrein, voelden we al snel de nood om in contact te treden met collega literatuurhuizen in het buitenland. Daartoe hadden we reeds een aantal eerste gesprekken aangevat, toen we - via het Literarisches Colloquium Berlin - kennis maakten met het pas gecreëerde HALMA: "a network of European literary institutions which helps to connect European cultural and literary scenes." Tot onze vreugde bleek er in Berlijn reeds werk te zijn gemaakt van de nood die we in Brussel hadden gevoeld om een gestructureerd netwerk van collega-instituties uit te bouwen. Tijdens de Frankfurter Buchmesse in 2006 voerden we een eerste gesprek. Het netwerk, bedoeld om een uitwisselingsplatform te creëren tussen European writers, translators and literary promoters, bleek op dat ogenblik voornamelijk te zijn verankerd in Oost-Europa. Het leek ons belangrijk om dit schitterende initiatief ook uit te breiden naar West- en Zuid-Europa, om zo te komen tot een ware uitwisseling van know how, ideeën, schrijvers, vertalers in heel Europa, van Noord naar Zuid en van West naar Oost.

De eerste meeting die ik meemaakte met de leden van het HALMA-netwerk, vond plaats in het Servische stadje Sremski Karlovcki, in de lente van 2007. Ook al was ik reeds enigszins vertrouwd met de literatuur uit Midden- en Oost-Europa - een aantal schrijvers onder hen was reeds te gast in Passa Porta - toch was deze eerste meeting die ik mocht meemaken voor mij een grote eye-opener. Tot dan had internationaal netwerken en samenwerken voor mij betekend: de Frankfurter Buchmesse bezoeken, grote festivals zoals Edinburgh of Berlijn, in contact treden met de promotiediensten van grote uitgevers zoals Gallimard, Suhrkamp of Faber & Faber. Maar tijdens die eerste HALMA-meeting bracht ik drie dagen door met vertegenwoordigers van grotere of kleinere literaire centra op plekken waar ik nooit eerder was geweest: Rousse, Novo Mesto, het eiland Sylt, Krakau, of Cetate aan de Donau. Ik luisterde naar een schrijver als Laszlo Vegel en zijn weemoedige betoog over het verdwijnen van de meertaligheid en multiculturaliteit in Novi Sad, bezocht een uitgever die uitstekende internationale literatuur publiceert in het Cyrillisch en het Latijnse alfabet,  vernam meer over het identiteitsprobleem van de ex-Joeglavische literatuur, luisterde naar de jarenlange ervaring van HALMA-voorzitter Krzysztof Czyzewski en zijn Borderland House op de grens van Polen, Litouwen en Belarus, of naar andere collega's, die allen vanuit dezelfde gedrevenheid, vaak in moeilijke omstandigheden, in hun dagelijkse praktijk vorm blijven geven aan het creëren van ontmoetingen tussen literaturen uit heel Europa, aan het ontwikkelen van iets als een Europees burgerschap, gevoed door Europese teksten en verhalen.

Vanaf dat ogenblik miste ik geen enkele ontmoeting. Ik was gebeten door wat we noemen ‘de HALMA-spirit'. Het HALMA netwerk breidde zich uit met een aantal nieuwe partners uit voornamelijk West-Europa, en kreeg een definitievere vorm: 26 literaire centra ontmoeten elkaar twee keer per jaar om vorm te geven aan gezamenlijke initiatieven. Het proces is daarbij van haast even groot belang als het product. We ontwikkelen een luisterbereidheid, we botsen op gelijkenissen en verschillen in werkmethodes, in aanpak, in cultureel-politieke inbedding van onze projecten, en bovenal is er een niet te stillen verlangen om kennis te maken met nieuwe literaturen, elkaars auteurs te introduceren in ons taalgebied, en te zoeken naar grensoverschrijdende samenwerking en crossover.

De concrete basis voor de samenwerking tussen de verschillende schrijvers- en literatuurhuizen bestaat uit een residentieprogramma ter bevordering van de mobiliteit van auteurs vandaag en het creëren van mogelijkheden voor vertaling van hun werk. Auteurs zijn immers maar al te vaak gedoemd om in hun eigen taalgebied te  blijven vastzitten, ze krijgen te weinig kansen om hun horizon te verruimen, hun werk zuurstof te bieden door een verandering van omgeving, hun creatieproces te laten bevruchten door de kennismaking met een andere taal, literatuur, cultuur. In 2010 komt dit residentieprogramma in een versnelling: dank zij een Europese subsidie kan HALMA meer dan 20 auteurs een HALMA beurs aanbieden. Een concrete samenwerking waarbij àlle HALMA-huizen betrokken worden krijgt op die manier vorm. Elk HALMA-huis draagt een auteur voor, die de kans krijgt om naar twee HALMA huizen in twee verschillende landen te reizen en er telkens een maand te verblijven. De betreffende HALMA huizen treden op als gastheren en bemiddelaars: ze zorgen voor contacten tussen de auteur en de literaire wereld, de auteur en een geïnteresseerd publiek, ze initiëren samenwerkingen met vertalers, en bemiddelen in contacten met potentiële uitgevers. Naar aanleiding van het verblijf van de auteur, nemen we de kans om elkaars literatuur te promoten en contacten te verdiepen. Zo bouwen we aan een actief en uitdeinend netwerk waarin de ontmoeting tussen talen, literaturen en culturen centraal staat.

Residenties blijken steeds opnieuw auteurs in beweging te brengen, in een stroom van creativiteit. Vaak keren de auteurs terug naar huis met veel meer materiaal dan ze hadden durven hopen. Auteurs laten indrukken na over hun verblijf, ze lichten een tip van de sluier op over hun innerlijke wereld, over schrijven ver van huis, de combinatie van isolement en de opwinding van het nieuwe. Aankomen op een andere plek betekent niet alleen een nieuwe werkruimte innemen en beginnen met schrijven. Het betekent ook verkennen, rondwandelen, zich schaamtevol overgeven aan de geheimen van een nieuwe plek, toegeven aan de verleiding van de omgeving of de nieuwe stad, haar rituelen ontdekken, zich in een nieuwe context gooien, vooroordelen bijstellen of bevestigd zien. De vertrouwde blik heroriënteren. Vele auteurs reizen en schrijven op een andere plek om iets terug te vinden dat verdwenen is.

De aanwezigheid van het  intellectuele en artistieke potentieel van buitenlandse auteurs is buitengewoon verrijkend voor het literaire en culturele leven waar ze tijdelijk deel van uit hebben gemaakt. Lezers en schrijvers maken kennis met onverwachte invalshoeken die vanzelfsprekendheden en vooroordelen in vraag stellen, die zuurstof bieden aan de reflectie over onszelf en de plek en de tijd waarin we leven, die uitwisseling bevorderen.

Als 'return' voor de gastvrijheid bieden de schrijvers in residentie vaak spontaan aan om als intermediair op te treden.  Ze gaan steevast literatuur lezen uit het land waar ze verblijven, ze nemen die kennis mee, en zijn behulpzaam bij het tot stand brengen van contacten met literaire mediatoren in hun eigen land: literaire podia, tijdschriften en uitgeverijen.

In april 2009 stond de HALMA-meeting in het vertalershuis in het Hongaarse Balatonfüred in het teken van ‘Translating Europe'. In september 2009 bogen de HALMA partners zich in het Sloveense Novo Mesto over de vraag ‘What's new in Europe?' De gesprekken en discussies die tijdens beide meetings plaatsvonden, vormden de humus, de voedingsbodem voor het grootse residentie uitwisselingsproject dat we samen realiseren in 2010. De auteurs werden gekozen in het teken van wat wij beschouwen als waardevolle nieuwe literatuur in Europa aan het begin van dit nieuwe millennium. En in de meeting ‘Translating Europe', die later met een beperkte werkgroep verder werd ontwikkeld in het Maison des écrivains étrangers et des traducteurs te Saint-Nazaire, concretiseerden we de werkwijzen die we zullen hanteren om de literaire creaties van de gekozen HALMA auteurs de beste vertaal- en publicatiekansen te geven. In functie hiervan zullen in de toekomst ook HALMA reisbeurzen voor vertalers worden aangeboden. Zo kan de vertaler, eens hij de garantie heeft op een contract met een uitgever, zijn vertaling finaliseren, ondergedompeld in de taal en de cultuur van waaruit hij vertaalt, en desgewenst in een joint residency met de betreffende auteur.

Zo wil HALMA op termijn een heuse meertalige HALMA-bibliotheek tot stand brengen onder het motto ‘What's new in European literature?' Deze bibliotheek, die stapsgewijs tot stand zal komen, zal ongetwijfeld een heel eigen kijk bieden op nieuwe tendensen in Europese literatuur. Ze zal bestaan uit een selectie gemaakt door vertegenwoordigers van meer dan 20 literaire huizen in Europa, literaire mediatoren met jarenlange ervaring in het internationale literaire domein, in grensoverschrijding en bemiddeling. Het spreekt voor zich dat in deze bibliotheek andere keuzes naar voren zullen komen dan de selectie die de Europese lezer grosso modo aangeboden krijgt door de marktgerichte uitgeverswereld.  Het HALMA netwerk maakt geen marktbevestigende keuzes, maar biedt eerder een marktcorrigerend alternatief, in een Europese literaire ruimte waarin het literaire vertaalverkeer al te zeer bepaald wordt door literaire agenten en uitgeversconcerns, die zich eerder dan door vernieuwing, literaire risico's en kwaliteit, laten leiden door argumenten als verkoopcijfers, nominaties voor commerciële prijzen, en de gemakkelijkheidsgraad waarmee verhalen kunnen worden geconsumeerd. De literatuur die HALMA wenst naar voren te schuiven wordt gecreëerd door auteurs die aangemoedigd worden mobiel te zijn in Europa, de mogelijkheden te benutten om zich buiten de taal- en culturele grenzen van hun eigen regio te bewegen, na te denken over wat het betekent om schrijver te zijn in Europa, en deze reflectie ook zichtbaar te maken in hun teksten.

Via de HALMA-beurzen voor auteurs en vertalers, de organisatie van publieke evenementen rond deze auteurs en hun werk in vertaling, creëert HALMA transnationale bewegingen waarin nieuwe Europese literatuur kansen krijgt. Dank zij HALMA is nu een structuur gecreëerd die het mogelijk maakt om deze transnationale samenwerkingen aan te gaan. De partners, die elkaar twee maal per jaar ontmoeten dank zij de niet aflatende steun van de Bosch Foundation, leren elkaars beperkingen en mogelijkheden steeds beter kennen. Nieuwe initiatieven kunnen binnen deze solide structuur worden geïnitieerd en ontwikkeld.

Gastvrijheid, generositeit, creatie, ontwikkeling en uitwisseling zijn de basisbegrippen van een gestructureerde samenwerking die zich dank zij HALMA ontplooit over heel Europa. We werken aan een toekomst waarin auteurs in Europa als vanzelfsprekend kunnen opgaan in een bredere internationale context, aanwezig kunnen zijn in grote en kleine taalgebieden, op de gevestigde en de nieuwe internationale literaire fora. Zo komen we tegemoet aan de basismissies van alle schrijvershuizen in het HALMA netwerk :  het openen van deuren tussen talen, literaturen en culturen. Dat er een dynamisch en inspirerend ontmoetingsforum als HALMA in het leven is geroepen, opent schitterende perspectieven voor kruisbestuivingen tussen auteurs en literaturen uit al die verschillende landen en regio's, elk met een eigen culturele en literaire humus. Dat is een bijzonder spannend vooruitzicht. Voor de auteurs, de vertalers, èn voor de lezers in deze Europese literaire ruimte die voortdurend in beweging is.

 

 HALMA